خلاصه پایان نامه بررسی آلات رزم و بزم در اسکندر نامه ی نظامی گنجوی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشدM.A.
گرایش : زبان و ادبیّات فارسی
چکیده
شعر نظامی آیینه تمام نمای اوضاع و احوال مردم و اجتماع روزگار خود است و هر کس درآن بنگرد تصویر فرهنگ و آداب و رسوم عصر نظامی را در آن میبیند.همین اشتراک اجتماعی و حالات معنوی خواننده و شنونده را عاشق آثار نظامی کرده است .
نظامی بزرگ سخنور بزم سرای زبان فارسی در رزم سرایی نیز مهارتی خاصّ و بی نظیر دارد و آلات رزم و بزم را همزمان به بهترین نحو یاد نموده است و صدای آلات رزم راچنان در اسکندر نامه به تصویر کشانده است که هرخواننده ای با خواندن آن بر سر ذوق میآید .از آنجا که نظامی یک هنرمند و آفرینشگر مضامین بزم است در اشعار حماسی نیز از هنر بزم به بهترین وجه استفاده برده است.
هدف اصلی این پژوهش شناسایی و بیان آلات رزم و بزم اعم از انواع سلاح و جنگ افزار، سازهای موسیقی رزمی و بزمی ، آشنایی بیشتر با ویژگیهای این ابزار و آلات ( جنس ، ساختمان ،شکل و ...) رده_ بندی و دسته بندی این ابزار بر اساس منابع معتبر و ذکر و شرح ابیاتی که نظامی در اسکندر نامه از این آلات رزمی و بزمی بهره برده است و بیان ابیات و عباراتی از شاعران برجستهی ادب فارسی که در نوشتههای خود از این آلات و ابزار استفاده نمودهاند از اهداف دیگر نگارنده پایان نامه است .
روش تحقیق به صورت نظری بوده و بر پایه کتابخانهای و فیش برداری صورت گرفته است و تصاویر این پایان نامه از سایتهای اینترنتی گرفته شده است.
نتیجه ای که از این پژوهش میتوان به دست آورد این است که هر چند حکیم گنجه سلاح و سازهای رزمی را در اسکندر نامه که یک مثنوی حماسی و فلسفی است به تصویر کشانده امّا این هنرمند قرن ششم در این اثر حماسی از آلات و اسباب و سازهای موسیقی بزمی به طور مکرّر بهره برده است وبرتری هنربزم وی بر رزم اومشهود و نمایان است .
واژگان کلیدی:
نظامی،سازهای موسیقی رزمی ، سازهای موسیقی بزمی، اسلحه و جنگ ، اسباب و مقدّمات بزم
فصل اول
کلیّات پژوهش
بخش اوّل : مقدمه پژوهش
بخش دوم: طرح مسئله
بخش سوم:ضرورت و اهمیّت موضوع
بخش چهارم:پیشینهی پژوهش
بخش پنجم:اهداف
بخش ششم: سؤالات
بخش هفتم: فرضیه
بخش هشتم: روش تحقیق
11.مقدمه
بی شک اسکندر نامه یکی از آثار حماسی و فلسفی ادب فارسی است که نظامی در قسمت اوّل مثنوی یعنی در شرفنامه از فتوحات و جنگهای اسکندر در خشکیها و در اقبالنامه سیر و سفر اوکه در دریا بوده است سخن به میان آورده است .
نظامی در اسکندر نامه از جنگها و مبارزات پهلوانان سخن گفته و شاید هدف نظامی این بود که نشان دهد وی در سرودن حماسه نیز دستی توانا دارد.اگر اشعار رزمی نظامی رابه دقّت مطالعه کنیم رنگ بزمی را در میان آن اشعار مشاهده خواهیم کرد.
در ابیات زیر که از شرفنامه انتخاب شده است ، بیانگر این است که این شاعر توانا توانسته بزم و رزم را در هم بیامیزد و رنگ بزمی و هنررقص و موسیقی خود رادرعرصه گاه نبرد نیز نشان دهد .
زموزونی ضرب های سنان به رقص آمده اسب زیر عنان
(شر،1353/66)
تبیره چنان شد در آن خرّمی که آید به رقص آسمان بر زمی
(همان،6032/215)
و یا در جنگ بزرگ اسکندر با قوم روس که بیشترین بخش شرفنامه را در بر میگیرد نظامی بت نقابدار چینی را به میدان جنگ میفرستند و صحنههایی میآراید که اسکندر و سرداران هر دوطرف انگشت به دهان میمانند و اینک در حالی که اجساد کشتهها از هر دو طرف در میدان نبرد افتادهاند و غنایم با شتر بارها به سوی خیمههای اسکندر روانه میشوند ، شاه جهانجو به بزم مینشیند و در شبی روشنتر از روز به یاد لب دوست،لب جام را حلقه در گوش میسازد و با دلی شاد از پیروزی، خیمه را از نامحرمان خالی میسازد و به پری پیکرنازک اندام دستور میدهد که چنگ را بنوازد و نغمه بسراید .
به عقیدهی نگارنده با توجه به قسمت ذکر شدهی بالا و دیگر آثار نظامی این حقیقت بر ما روشن است که نظامی آشنایی کامل با انواع سازهای بزمی ، رزمی و آلات جنگی داشته است و آثار حماسی پیش از خود را مطالعه نموده و از آنها بهرهی کافی را برده است .
نظامی در سرایش داستانهای بزمی مهارتی تام داشته و از آلات بزمی وموسیقی به نحو احسن استفاده
نموده است که ابیاتی جهت نمونه در این مورد ذکر میشود .
زرود خوش و بادهی خوشگوار درآمد به بخشش چو ابر بهار
(شر،6275/223)
وگر زاهدی باشد از خاره سنگ درآرم به رقصش به یک بانگ چنگ
(همان،6402/227)
بزرگ سخنور بزم سرای زبان فارسی در رزم سرایی و استفاده از آلات رزمی دستی توانا دارد و حتّی بانگ و غوغای این آلات را به تصویر کشانده است .
ترنگ کمان رفته در مغز کوه فشافش کنان تیر بر هر گروه
(همان،6186/220)
سنان در سپر کوکب افروخته سپر در سپر کوکبه دوخته
(همان،6192/220)
زفریاد خرمهره و گاو دم علی الله بر آمد ز رویینه خم
(همان،5960/213)
به نظر نگارنده و با استفاده از ابیات زیر میتوان ادّعا کرد که نظامی در به کارگیری سازهای همراه (سازهایی که به اهم نواخته میشوند) نیز مهارتی داشته است .
تبیره هم آواز شد با درای چو صور قیامت دمیدند نای
(همان،5958/213)
بغرّید کوس از در شهریار جهان شدز بانگ جرس بی قرار
(همان،1150/60)
امّا بی تردید شاهنامهی فردوسی در اسکندر نامهی نظامی اثر گذاشته و ابیاتی در اسکندر نامه به چشم می خوردکه رنگ تأثیر آن را در بعضی از ابیات میبینیم .
فردوسی در جنگ رستم و اشکبوس گفته :
بزد بر بر و سینهی اشکبوس سپهر آن زمان دست او داد بوس
(فردوسی، ج چهار،1966: 197)
و نظامی نیز سروده است :
به گردن در افتاد بدخواه را زمین بوسه داد آسمان شاه را
(شر،6026/215)
و یا یک مصراع از ابیات فردوسی را در اشعار نظامی مییابیم .
نظامی سروده است :
بغرّید کای شیر صید آزمای هماوردت آمد مشو باز جای
(شر،1377/67)
و فردوسی نیز مصراع دوم را در جنگ رستم و اشکبوس آورده بود
خروشید کای مرد رزم آزمای هماوردت آمد مشو باز جای
(فردوسی،ج چهار،1966: 195)
هر چند نظامی در ابیات زیر بر فردوسی ایراد گرفته است :
بجایی که ناراستی یافتم بر او زیور راستی بافتم
غلط گفته را تازه کردم طراز بدین عذر گفتم دگر به اره باز
(شر،9-48/8)
امّا در نهایت از او حمایت کرده و او را دانای طوس و دانای پیر نامیده است .
سخنگوی پیشنه ی دانای طوس که آراست روی سخن چون عروس
همان پارسی گوی دانای پیر چنین گفت و شد گفت او دلپذیر
(همان،8-117/8)
نظامی به دلیل سبک ادبی خاصّی که داشت مورد توجّه بسیاری قرار گرفته است.ازجمله شاعرانی که ازآثار نظامی تقلید کردهاند ،امیرخسرودهلوی ،وحشی ،عرفی،آذربیگدلی،جامی وهلالی جغتایی است که درحدّ خود قابل احترام هستند ،امّا به پای سخن نظامی نمیرسند.
دراینجا به خمسه دو تن از شاعرانی که از نظامی تقلید نمودهاند اشاره مینماییم:
الف)جامی از شاعران قرن نهم که هفت اورنگ را دقیقاً دربرابر خمسه نظامی سرود که مثنویهای زیر را شامل میشود.
سلسله الذهب،سلامان وابسال،تحفه الاحرار،سبحه الابرار،یوسف و زلیخا ولیلی ومجنون.
ب)امیر خسرو نیز به تقلید از پنج گنج نظامی ،آثار زیر را سروده است که خمسهی وی تقریباً موفقتر از جامی است وشامل پنج کتاب زیر است:
مطلع انوار ،شیرین و خسرو،مجنون و لیلی ، آیینه ی اسکندری و هشت بهشت.
12. طرح مسئله
حکیم نظامی از چه آلات رزمی و بزمی در توصیف میدانهای نبرد و صحنههای عیش و بزم در اسکندر نامه بهره برده است ؟
13.ضرورت و اهمّیّت موضوع
چون اسکندر نامه نظامی یک اثر حماسی تاریخی فلسفی و در نوع خود یک شاهکار ادبی است لذا با مطالعهی دقیق ابیات این اثر گران قدر آلات رزمی و بزمی را شناسایی و معرفی کرده تا منبع خوبی برای علاقمندان جهت آشنایی به آلات رزمی و بزمی در این منظومه باشد .
14. پیشینهی پژوهش
تا جایی که بنده اطّلاع دارم در زمینهی شناسایی و معرفی آلات رزم در شاهنامه فردوسی پایان نامهای تهیّه و تدوین شده است ، امّا در زمینه معرفی و بررسی آلات رزم و بزم در اسکندر نامه نظامی پایان نامه و تحقیقی تهیّه و تدوین نشده است وشاید این اوّلین پایان نامهای باشد که در این خصوص انجام گرفته است
15. اهداف
هدف اصلی نگارنده از ارائهی این پایان نامه شناسایی و بیان آلات رزم و بزم موجود در اسکندر نامه، آشنایی با ویژگیهای این آلات رزم وبزم و بسامد هریک از آنها و همچنین رده بندی و دسته بندی این آلات بر اساس منابع معتبر و ذکر ابیاتی که نظامی در آنها این آلات رزمی و بزمی را به کار برده است .
16 . سوالات
پرسشهای اصلی رسالهی حاضر این است : 1- نظامی از چه آلات رزمی و بزمی در اسکندر نامه بهره برده است ؟ 2- آیا نظامی با موسیقیهای رزمی و بزمی و سازهای آن آشنایی کافی داشته است ؟ 3- آیا هنر بزم نظامی بر رزم او برتری دارد؟
17. فرضیه
نگارنده این فرضیه را مطرح میسازد که نظامی توانایی و قدرت آن را دارد که آلات و اسباب بزم را
در میادین رزم وارد کرده و هنر بزمی خود را حتّی در عرصه گاه نبرد نشان دهد .
18. روش تحقیق
پژوهش خود را با خواندن و مطالعه همه اسکندرنامه آغاز نمودم سپس با کتاب شناسی که در این پژوهش یاری گر ما بوده است به ژرف نگری بیشتر برای چگونگی نگارش برآمدیم و به طور کلّی روش تحقیق ما به صورت نظری و بر پایهی کتابخانهای و فیش برداری از منابعی که راجع به موضوع پایان نامه بوده ،صورت گرفته است.
درفصل اول به کلیَات پژوهش(مقدّمه ، طرح مسئله، اهمّیّت موضوع، اهداف ، سؤالات ، فرضیه و روش تحقیق ) پرداختهایم و در فصل دوم به شرح حال،زبان و سبک شعری نظامی و محتوای اسکندر نامه پرداخته و نظر اجمالی نگارنده در مورد اسکندر نامه ضبط شده است.
در فصول سوم تا هفتم چگونگی پیدایش موسیقی ،پیوند موسیقی و ادبیّات ، پیشینه موسیقی ، پیدایش انواع سلاحهای سرد و سازها ،چگونگی ترتیب و تشکیل سپاه در ادوار مختلف تاریخی کشور و غیره که پیش زمینهای برای ورود به بحث اصلی میباشند مطالب و سخنانی را با استفاده از منابع معتبر داخلی و ترجمههای آثار خارجی یاد آور شدهایم که امیدواریم مورد پسند مخاطبین و خوانندگان عزیز واقع شود .
مطالب و اهداف اساسی نگارندهی پژوهش در فصول هشتم ونهم آمده است بدین گونه که ابتدا بر بنیاد ساز شناسی،سازهای رزمی و بزمی اسکندر نامه را بعد از شناسایی به سه دستهی بادیها،کوبهای و سازهای زهی (سیمی) طبقه بندی کرده و ویژگی هر کدام از سازها را بازگو کردهایم و در فصل نهم نیز جنگ افزارها و سلاحها را بر اساس نظریهی نویسندهی زین ابزار به دو دستهی سلاحهای یورشی و حفاظتی دفاعی تقسیم کرده و ویژگی هر دسته را شرح نمودهایم.
بعد از دسته بندی سازها و جنگ افزارها ابتدا نام ابزار رزمی یا بزمی را ذکر کرده و حتّی الامکان سعی بر آن شده که تصویر ساز و یا هر ابزار دیگر را نیز ثبت کرده و توضیحاتی در مورد آنها اعمّ از (جنس ،شکل ،ساختمان و . . .) داده شود و قصد بر آن بوده که نمونه بیت یا عبارتی از شاعران یا نویسندگان برجسته ادب فارسی را بیاورد که در کلام خود این آلات را به کار گرفتهاند .
بعد از این مراحل ، ابیاتی را که نظامی در آنها این ابزار آلات رزمی و بزمی را به کار گرفته شناسایی
کرده و در این قسمت پژوهش خود آوردهایم و نکات مبهم و معنا و مفهوم هر بیت را با استفاده از نظر مصحّحین و نظامی شناسان ذکر نمودهایم .و در پایان هر قسمت شماره تمامی بیتهایی که آلت مورد نظر در آنها استفاده شده است ، ثبت و ضبط کردهایم .
فهرست پایان نامه بررسی آلات رزم و بزم در اسکندر نامه ی نظامی گنجوی
فهرست:
چکیده .................................................................................................................................... 1
فصل اول
کلیات پژوهش ..................................................................................................................... 2
11. مقدمه ............................................................................................................................... 3
12.طرح مسئله ............................................................................................................................ 7
13 .ضرورت و اهمیت موضوع...................................................................................................... 7
14.پیشینه ی پژوهش.................................................................................................................... 7
15.اهداف.................................................................................................................................... 7
16.سئوالات ................................................................................................................................ 7
1. 7 .فرضیه ................................................................................................................................ 7
18. روش تحقیق.......................................................................................................................... 8
فصل دوم
حکیم نظامی و اسکندر نامه در یک نگاه ....................................................................................... 21. مروری بر زندگی نامه ، زبان و سبک شعری نظامی................................................................. 11
22. مروری بر اسکندر نامه........................................................................................................... 12
221. اسکندر نامه.................................................................................................................. 12
222. محتوای شرفنامه ی خسروان........................................................................................ 13
223.اقبال نامه...................................................................................................................... 15
3.2.نظر اجمالی نگارنده در مورد اسکندر نامه............................................................................ 16
فصل سوم
خاستگاه شعر و موسیقی و شعر.................................................................................................. 17
31 . چگونگی پیدایش موسیقی............................................................................................. 18
32 . خاستگاه شعر و موسیقی.................................................................................................. 20
321.موسیقی و شعر.......................................................................................................... 21
322.پیوند موسیقی و ادبیات ................................................................................................ 22
فصل چهارم
پیشینه ی موسیقی................................................................................................................... 25
41. تاریخچه ی موسیقی.......................................................................................................... 26
42. نگاهی مختصر بر موسیقی ایران.................................................................................... 26
43. موسیقی در زمان ساسانیان............................................................................................... 27
44. موسیقی پس از ساسانیان تا زمان عباسیان......................................................................... 29
45.موسیقی در زمان عباسیان........................................................................................................ 30
فصل پنجم
موسیقی رزمی ........................................................................................................................... 32
51. موسیقی رزمی ..................................................................................................................... 32
511.موسیقی نظامی قبل از اسلام................................................................................................ 34
512. موسیقی نظامی بعد از اسلام............................................................................................... 34
فصل ششم
موسیقی بزمی و پیدایش سازها ................................................................................................. 36
61. پیدایش سازها..................................................................................................................... 37
62. موسیقی بزم........................................................................................................................ 38
63. خنیاگری و موسیقی ایرانی................................................................................................... 38
فصل هفتم
جنگ و اسلحه.............................................................................................................................. 41
71 . تاریخچه جنگ و اسلحه....................................................................................................... 42
711. جنگ و اسلحه در دوری دیرینه سنگی................................................................................ 42
712. سپاه و اسلحه دردوره آشوریان........................................................................................... 42
713. سپاه و اسلحه دردوره پارسیان............................................................................................ 43
714. سپاه و اسلحه دردوره ساسانیان.......................................................................................... 43
72. ابزارهای رزمی در آثار فارسی ........................................................................................ 44
721. جنگ و ابزار ایرانیان در تاریخ طبری.......................................................................... 44
722. اوستا و شاهنامه زرّاد خانه های پر ارج......................................................................... 44
723. ابزار های جنگی در اشعار فارسی................................................................................ 45
فصل هشتم
سازشناسی اسکندر نامه ......................................................................................................... 47
81.سازهای بادی ............................................................................................................... 48
811.سازهای رزمی بادی....................................................................................................... 49
8111. بوق......................................................................................................................... 49
8112. شیپور...................................................................................................................... 50
8113. کرنای ...................................................................................................................... 52
8114. گاو دم.................................................................................................................... 53
8115. نای رزم ................................................................................................................. 55
812 ساز های بزمی بادی ..................................................................................................... 58
8121. ار غنون ........................................................................................................... 58
8122. شبابه..................................................................................................................... 60
8123. نای بزم............................................................................................................... 60
821 ساز های رزمی کوبه ای (ضربی) ............................................................................. 61
8211. آیینه پیل................................................................................................................ 62
8212. تاس کاس کاسه........................................................................................... 65
8213. تبیر (تبیره) ............................................................................................................ 66
8214. جرس ( ساز پاس) .................................................................................................. 69
8215. جلاجل.................................................................................................................... 72
8216. خرمهره.................................................................................................................... 73
8217. خمّک (تنبک) ...................................................................................................... 75
8218. درای........................................................................................................................ 75
8219. دف......................................................................................................................... 78
82110. دهل....................................................................................................................... 79
82111. رویینه خم............................................................................................................ 83
82112. زنگ..................................................................................................................... 85
82113. طبل........................................................................................................................ 86
82114. کوس................................................................................................................... 91
831. سازهای سیمی (زهی) ................................................................................................. 97
8311. بربط.......................................................................................................................... 97
8312. چنگ........................................................................................................................... 99
8313. رباب.......................................................................................................................... 103
8314. رود............................................................................................................................. 105 1078315. شهرود................................................................................................................... 109
ابزار و اسباب رزم..................................................................................................................... 112
91 . جنگ افزار ها...................................................................................................................... 113
911. جنگ افزار های دفاعی و حفاظتی...................................................................................... 113
9111. برگستوان..................................................................................................................... 113
9112. ترس............................................................................................................................ 114
9113.ترک............................................................................................................................. 115
9114. تنوره .......................................................................................................................... 118
9115. جوشن........................................................................................................................... 118
9116. خفتان........................................................................................................................... 121
9117.خود............................................................................................................................... 123
9118. درع............................................................................................................................... 123
9119. زره............................................................................................................................... 126
91110. سپر............................................................................................................................ 128
91111. درق............................................................................................................................ 130
921 .سلاحها.............................................................................................................................. 131
9211.بلارگ............................................................................................................................. 131
9212.بید برگ.......................................................................................................................... 132
9213.بیلک.............................................................................................................................. 133
9214.تیر............................................................................................................................... 134
9215.تیغ............................................................................................................................. 139
9216.حربه........................................................................................................................... 145
9217. خشت........................................................................................................................ 147
9219. خنجر.......................................................................................................................... 149
92110. دشنه......................................................................................................................... 150
92111. دور باش................................................................................................................... 151
92112. دهره ........................................................................................................................ 152
92113. زنبوره....................................................................................................................... 152
92114. زوبین ...................................................................................................................... 153
92115. سنان ........................................................................................................................ 154
92116. شانه.......................................................................................................................... 157
92117. شمشیر...................................................................................................................... 158
92118. قاروره....................................................................................................................... 164
92119. کمان......................................................................................................................... 165
92120. کمند......................................................................................................................... 169
92121. کوپال ...................................................................................................................... 172
92122. گرز...................................................................................................................... 174
92123. لخت...................................................................................................................... 177
92124. منجنیق...................................................................................................................... 178
92125. ناچخ....................................................................................................................... 180
92126. نیزه ............................................................................................................................ 182
92127. یکزخم........................................................................................................................ 184
فصل دهم
اسباب و مقدّمات بزم............................................................................................................... 186
101. ظروف ........................................................................................................................... 187
1011.جام ............................................................................................................................ 187
1012.ساغر............................................................................................................................ 190
1013.صراحی..................................................................................................................... 192
1014.قدح...................................................................................................................... 194
102. شربیات بزم.............................................................................................................. 196
1021.باده........................................................................................................................ 196
1022.شراب.................................................................................................................... 199
1023.می........................................................................................................................ 200
فصل یاز دهم
آلات رزم و بزم اسکندر نامه و آرایه های ادبی..................................................................... 206
نتیجه گیری........................................................................................................................ 215
منابع و مآخذ............................................................................................................................. 217
منبع:
1-اسدی ،ا . 1354 ،گرشاسب نامه ،به کوشش حبیب یغمایی ، تهران ،چاپ افست مروی ، چاپ دوم.
2- بلعمی، ا .1380، تاریخ نامه طبری ،تهران ، انتشارات سروش(انتشارات صدا و سیما ) ،نوبت چاپ؟
3- بیهقی ،ا. 1350، تاریخ بیهقی ، مشهد، انتشارات دانشگاه مشهد ، نوبت چاپ؟
4- پلودن ، ل . 1352، جنگ اسلحه ،ترجمه محمد نژاد ،تهران انتشارات پدیده ،نوبت چاپ؟
5- پورداوود ،ا . 1382، زین ابزار ، تهران، انتشارات اساطیر ،چاپ اوّل.
6- پورمندان،م.1379، دایره المعارف موسیقی کهن ایران،تهران انتشارات سازمان تبلیغات اسلامی،چاپ اوّل.
7- تجبّر،ن. 1388، بررسی موسیقی رزمی و بزمی شاهنامه،تهران ،مؤسسهی انتشارات آگاه ،چاپ اوّل .
8- ثروتیان ، ب. 1380، هنر و اندیشهی نظامی گنجهای ،زیر نظر علیرضا مختار پور ، تهران ،انتشارات همشهری ،چاپ اوّل .
9- حافظ ،ش . 1374، دیوان حافظ ،انتشارات پیری ، چاپ اوّل.
10- خجندی،ک. 1374، دیوان شیخ کمال ، به اهتمام ایرج گل سرخی ، تهران،انتشارات سروش،چاپ اوّل .
11- خلف تبریزی، م. 1380، فرهنگ فارسی برهان قاطع ، تهران ،انتشارات نیما ،چاپ اوّل.
12- درویشی ، م. 1380، دایره المعارف سازهای ایران ، تهران ، انتشارات ماهور ،چاپ اوّل .
13- دورانت ،و . 1378، تاریخ تمدّن ،ج اوّل و دوم،احمد آرام ، تهران ، انتشارات علمی فرهنگی ، نوبت چاپ؟
14- دهخدا ، ع. 1385، فرهنگ دهخدا ، دانشگاه تهران ،موسسهی انتشارات لغت نامهی دهخدا
15-راهگانی ، ر. 1377، تاریخ موسیقی ایران ، تهران ،انتشارات پیشرو ،چاپ اوّل .
16-رودکی سمرقندی،ا. 1368،کلیّات دیوان رودکی،زیر نظر براگنیسکی،انتشارات فخررازی،نوبت چاپ سوم.
17- زاکانی ،ع . 1379،کلیّات عبید زاکانی ، به تصحیح پرویز اتا بکی،تهران ،انتشارات زوّار،چاپ اوّل.
18- زند باف ، ح. 1380، جامعهی شناسی هنر موسیقی ، تهران ، گنجینهی فرهنگ ، چاپ اوّل .
19- سپنتا ، س . 1377، سر گذشت موسیقی ایران ،جلد سوم ، روح الله خالقی ، تهران ،انتشارات ماهور ، چاپ اوّل .
20- سعد سلمان ، م. 1348، برگزیدهی اشعارمسعود سعد سلمان ، به کوشش اسماعیل حاکمی ،تهران ، انشتارات امیر کبیر ،چاپ ا وّل.
21- سعدی ،م. 1370، بوستان سعدی، با مقدمهی عبّاس اقبال ،تهران ،انتشارات اقبال ، چاپ سوم.
22- سعدی ،م. 1370،کلیّات سعدی ، انتشارات اقبال ،نوبت چاپ سوم .
23- شمس ،ب. 1383 ،موسیقی در عهد باستان، تهران، موسسهی تحقیقاتی و انتشاراتی نور،چاپ اوّل.
24- صفا ، ذ. 1371، تاریخ ادبیّات در ایران ،تهران ، انتشارات فردوس چاپ 11.
25- صفی زاده ، ص. 1377، تاریخ موسیقی کردی ، تهران ، انتشارات بهنام ،چاپ اوّل.
26 طهماسبی ، ط. 1380، موسیقی در ادبیات ،تهران ، انتشارات رهام ، چاپ اوّل.
27- فردوسی،ا.1380، شاهنامه بر پایهی چاپ مسکو ، جلد اوّل، مهری بهفر، انتشارات هیرمند ، چاپ اوّل .
28- فردوسی ،ا . 1375، شاهنامهی فردوسی به کوشش سعید حمیدیان ، انتشارات قطره ، چاپ سوم .
29- فرهت، ه،1380،دستگاه در موسیقی ایرانی،ترجمهی مهدی پورمحمّد،تهران،انتشارات پارت،چاپ اوّل .
30- کاتب ارّجانی ، ف. 1388، سمک عیّار ، به بازآفرینی سودابه مبشّر،انتشارات راستی نو،چاپ اوّل .
31- کریستن سن ،آ. 1378، ایران درزمان ساسانیان ،رشید یاسمی ،انتشارات صدای معاصر،چاپ اوّل .
32- کیمین ، ر. 1377 ، درک و دریافت موسیقی ، ترجمهی حسین یاسینی ،تهران ، انتشارات نشر سرچشمه ،چاپ اوّل .
33- مشحون ، ح. 1380،تاریخ موسیقی ایران ،تهران ،انتشارات نشر نو ، چاپ اوّل .
34- معلوف ، ل. 1379، المنجد ، تهران ،انتشارت اسلام ،چاپ اوّل .
35- معین ،م . 1375، فرهنگ فارسی معین ،تهران ، موسسهی انتشاراتی امیر کبیر ، چاپ نهم و دهم .
36- ملّاح ، ح. 1354 ،تاریخ موسیقی نظامی ایران ، تهران ، مجلّه هنر و مردم ،چاپ اوّل .
37- ملّاح ، ح . 1350،حافظ و موسیقی ، تهران ، انتشارات وزارت فرهنگ وهنر ،چاپ ؟
38- منوچهری ، 1374، تصویرها و شادیها ( گزیدهی اشعار منوچهری )، به کوشش سید محمّد دبیر سیاقی ، انتشارات سخن ، چاپ دوم .
39-نظامی ،ا . 1368شرفنامه ،به تصحیح بهروز ثروتیان ، تهران ، انتشارات توس ،چاپ اوّل .
40- نظامی ،ا. 1389، تصحیح بهروز ثروتیان ، تهران ، انتشارات امیر کبیر ، چاپ دوم .
41- نظامی ،ا . 1386،اقبالنامه به تصحیح حسن دستگردی ،تهران ، انتشارات زوّار ،چاپ اوّل .
42- نظامی ،ا. 1388،شرفنامه به تصحیح حسن دستگردی ،انتشارات زوّار ،چاپ دوم .
43- نظامی ،ا. 1380، شرفنامه ،به تصحیح برات زنجانی ، تهران ، انتشارات دانشگاه تهران ،چاپ اوّل .
44- نظامی ،ا . 1381، اقبالنامه ،به تصحیح برات زنجانی ،تهران ، انتشارات دانشگاه تهران ، چاپ اوّل .
45- نفری ، ب. 1382، اطّلاعات جامع موسیقی ،تهران ، انتشارات مارلیک ،چاپ ششم .
46- همایی،ج. 1374، معانی و بیان، به کوشش ماهدخت بانوهمایی،تهران ،موسسهی نشر هما، چاپ سوم.
47- همایی ،ج :1363:فنون بلاغت و صناعات ادبی ،ج دوم ،تهران ،انتشارات توس،چاپ دوم.
48- هوشمند ویژه ،م. 1380،دریچهای به جهان شگفت انگیز موسیقی ، تهران ،انتشارات بهجت،چاپ اوّل .
49- یزدانی ،ز. 1380،نظامی (مشاهیر ایرانی )تهران ، انتشارت تیرگان ،چاپ اوّل.
50- یزدی،ع. 1381، سندباد نامهی منظوم ،به تصحیح محمّد جعفرمحجوب ،انتشارات توس،چاپ اوّل.